UZUN AYRILIQDAN SONRA DOĞMA TORPAĞA QAYIDIŞ - ПОСЛЕ ДОЛГОЙ РАЗЛУКИ ВОЗВРАЩЕНИЕ В РОДНЫЕ КРАЯ

Alikişibəyov Ayaz Mustafa oğlu

UZUN AYRILIQDAN SONRA DOĞMA TORPAĞA QAYIDIŞ

Hər səfər bir tarixi hadisədir….
2020-ci ildə müzəffər Ordumuz xalqımıza böyük Zəfər sevinci bəxş etdi və 27 sentyabr 2020-ci ildə başlanan müharibə 10 noyabrda igid Azərbaycan oğullarının düşmən üzərində qələbəsi ilə başa çatdı.
İndi biz çox rahat şəkildə dogma Qarabağımıza səfərlər təşkil edirik.
2025-ci ildə də həyat yoldaşımla səfərdə olduq: Qarabağda, Laçında, Şərqi Zəngəzurda… İyunun 14-də səhər tezdən komfortlu avtobusla Bakıdan Ağdam, Xankəndi, Şuşa Laçın şəhərləri istiqamətində yola düşdük. Bərdəni Ağdamla birləşdirən yeni magistral yolu ilə Ağdama çatdıq, burada bir az dayandıq.
1993-cü ildə birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ağdam və ətraf kəndlər erməni silahlı birləşmələri tərəfindən zəbt edilərək xarabalığa çevrilib. Ağdamda olarkən biz bu böyük şəhərdə yaşamış insanların dağıdılmış evlərini, başqa tikililəri ürəyimizdə ağrı ilə gördük. Noyabrın 20-də 2020-ci ildə müqavilənin şərtlərinə əsasən Azərbaycanın Ağdam və Ağdam rayonu üzərində nəzarəti bərpa olunub. 2021-ci ilin may ayında şəhərdə bərpa işlərinə başlanılıb, 2022-ci ildə isə şəhərin baş planı təsdiq edilib. 2021-ci ildən Bərdə-Ağdam avtomobil və dəmir yolu xəttinin bərpasına başlanılıb, Ağdam-Xankəndi yolu da bərpa olunur, şəhərdaxili yollar da salınır. 2025-ci il mayın 10-da ilk qatar Ağdam dəmir yolu stansiyasından Bərdəyə doğru yola düşdü.
Bu gün Ağdam böyük tikinti meydançasıdır. Burada çoxmənzilli yaşayış kompleksləri, otellər, məktəblər tikilir, 1993-cü ildə yanmış çay evinin bərpası nəzərdə tutulur.
2023-cü il mayın 2-də Ağdam Muğam Mərkəzinin tikintisinə başlanılıb və mərkəz tikintisi 2025-ci ilin mayında başa çatdırılıb. Mərkəzdə kinoteatr, kitabxana, iki rəqs zalı, konsert zalı, sərgi zalı, konfrans zalı var. Ağdamda qədim və orta əsrlərə aid eksponatlar olan Çörək Muzeyi fəaliyyət göstərirdi. Muzey də erməni əsilli vandallar tərəfindən dağıdılıb.
1868-1870-ci illərdə memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən tikilmiş Cümə məscidində olduq. Bu şah əsər Qarabağın qiymətli tarixi və dini abidələrindən biridir. Erməni təcavüzkarları tərəfindən torpaqlarımızın işğalı zamanı məscidə də ciddi ziyan dəyib. Azərbaycan hökumətinin başçısı İlham Əliyevin sərəncamı ilə məscid bərpa işlərindən sonra ziyarətə açılıb. Ağdamda olduğumuz müddətdə məscidin yaxınlığında bitişik ərazinin abadlaşdırılması istiqamətində işlər gedirdi. Bələdçi bizə 3,3 hektar ərazini tutan İmaret tarix-memarlıq muzey kompleksi haqqında məlumat verdi. Saray Pənah Əli xanın yay iqamətgahı olub, 18-ci əsrdə tikilib. Ağ daşdan tikilmiş iki binadan ibarətdir. Saray xanın yaşayış və iş yeri idi. Sarayın yanında ailə qəbiristanlığı var. Ağdam şəhərinin adı İmaret iqamətgahından götürülmüşdür. Yadımdadır, Birinci Qarabağ müharibəsindən əvvəl İmaretə baş çəkmişdim, burada kompleksdə dörd qədim çinar ağacı bitmişdi, sonra ermənilər onları məhv etmişdilər. 2022-ci il oktyabrın 4-də burada bərpa işlərinə başlanılıb. 2024-cü il sentyabrın 19-da kompleks bərpadan sonra istifadəyə verilib. Sarayın yanında Qarabağ atları parkı yaradılıb. XVIII əsrə aid olan Şahbulaq qalası Qarabağın ən məşhur abidələrindən biridir. Ağdam şəhərindən 10 km aralıda yerləşir. Şuşa qalası tikilənə qədər Şahbulaq xanlığın inzibati və müdafiə mərkəzi olmuşdur. Hazırda bu kompleksdən yalnız qala və məscid qalıb. Bir vaxtlar burada hamam, xan iqamətgahı, bazar və başqa tikililər olub.
1751-1752-ci illərdə Pənah Əli xan ailəsi, yaxın saray adamları və döyüşçüləri ilə birlikdə Şahbulaq qalasında yaşayırdı. Qalanın yanından axan bulaqdan gələn su hovuza, oradan da düzənliyə tökülürdü. Valehedici panoraması, təmiz dağ iqlimi, gözəl təbiət mənzərələri, sərin suyu olan bulaq Şahbulaq qalasının əhəmiyyətini artırdı. Xanlığın mərkəzi sonralar Şuşa şəhərinə köçürüldü. Şahbulaq qalası patrul qalası funksiyalarını yerinə yetirməyə başladı, yəni xanın qoşunlarının bir hissəsi orada yerləşdirildi.
1978-ci ildə Şuşa sanatoriyasında həkim işləmişəm. O zaman Ağdam şəhəri Azərbaycanın gözəl şəhərlərindən sayılırdı. Həmin illərdə bu şəhərdə yaşayan qohumlara tez-tez baş çəkirdim. Çoxdan mövcud olmayan və ermənilər tərəfindən dağıdılan Ağdam-Xankəndi dəmir yolunun necə tikilib fəaliyyətə başladığı yadımdadır.
Ağdam yenidən qurulacaq, müasir şəhərə çevriləcək. Bütün bərpa işləri Azərbaycan tarixini əks etdirən abidələrin qorunub saxlanılması şərti ilə aparılır.
2023-cü ilin iyulunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev noyabrın 20-ni Ağdam şəhəri günü kimi təsis edib və onun hər il təntənəli şəkildə qeyd olunması barədə qərar verib.
Xankəndinə gedərkən Ağdamda birinci Qarabağ müharibəsi şəhidlərinin dəfn olunduğu qəbiristanlığı ziyarət etdik. Onlara əbədi xatirə!
Ağdam şəhərindən çıxıb Xankəndinə gedən yolla üz tutduq. Erməni işğalçıları tərəfindən əsaslı şəkildə dağıdılan bu yol Xocalıdan və Əsgərandan keçirdi.
1992-ci ilin fevral faciəsindən sonra Xocalıda yeni evlər tikilir. İlk məskunlaşanlar buraya 2024-cü ildə köçüblər.
Xocalıda məktəb tikilib, yollar bərpa olunur, qaz və su infrastrukturu yaradılır, şəhər elektrik enerjisi ilə təmin olunur.
Əsgəran kəndində dayanaraq tarixi uçuq-sökük müdafiə qalasına nəzər saldıq. Günorta Xankəndinə çatdıqdan sonra otelə yerləşdik.
Xankəndi Qarabağ silsiləsinin şərq ətəklərində yerləşən Qarqarçay vadisində gözəl mənzərəli şəhərdir. Burada biz nadir təbiət mənzərələrini, qədim memarlıq abidələrini görürük. Şəhərin ürəyi mərkəzi meydandır.
Bu gün Xankəndi şəhəri abadlaşır, burada genişmiqyaslı təmir-tikinti işləri aparılır, mehmanxanalar, əyləncə mərkəzləri, ictimai binalar tikilib, ticarət obyektləri, restoranlar, kafelər fəaliyyət göstərir, parklar, sosial xidmətlər də fəaliyyət göstərir. Şəhərdə əhali üçün hər cür şərait yaradılır. Universitet açılıb. Azərbaycan hökuməti Xankəndini tələbə şəhərinə çevirmək üçün çalışır. Bu şəhərdə Trikotaj fabriki fəaliyyətə başlayıb, biznes mərkəzi tikilir.
Şuşanı Xankəndi ilə birləşdirən kanat yolunun yaradılması nəzərdə tutulur. 2023-cü il oktyabrın 15-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Xankəndi şəhərinə səfər edərək respublikanın üçrəngli bayrağını qaldırıb. Bu gün Azərbaycan bayrağı şəhərin hər yerində dalğalanır.
2024-cü il sentyabrın 18-də Azərbaycan hökumətinin başçısı İlham Əliyev sentyabrın 20-ni Xankəndi, Xocalı, Xocavənd, Ağdərə şəhərlərinin günü kimi təsis edib və onun hər il təntənəli şəkildə qeyd edilməsi barədə qərar verib.
2025-ci il yayın əvvəlində burada, Xankəndində xarici ölkələrin iştirakı ilə iqtisadi forum keçirildi.
XVIII əsrin sonlarında Qarabağ xanları tərəfindən əsası qoyulmuş Xankəndi o zamanlar xan ailəsinin üzvləri və yaxın adamları üçün istirahət kəndi sayılırdı. Qarabağ xanlığı Rusiya imperiyasına birləşdirildikdən sonra bu kənddə hərbi hissələr və Qafqaz süvari diviziyasının qərargahı yerləşirdi. Bu barədə mənə 20-ci əsrin əvvəllərində Xankəndində yaşayan nənəm danışmışdı.
1813-cü ilə qədər burada heç bir erməni yaşamırdı. Amma artıq 1847-ci ildə İrandan buraya erməni ailələri köçürülmüş, sonralar, 19-cu əsrin sonu, 20-ci əsrin əvvəllərində burada ermənilərin kütləvi məskunlaşması baş vermiş və Xankəndi Stepanakert adlandırılmışdır.
Anam 1919-cu ildə Xankəndidə anadan olub. 1933-cü ildə yerli məktəbdə oxuyub. Sonra Bakıya köçüb Tibb İnstitutunu bitirib cərrah kimi fəaliyyətə başlayıb. O, Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun Hospital cərrahiyyə kafedrasına professor vəzifəsinə təsdiq olunub və burada tələbələrə dərs deyib.
1982-ci ildə anamla və həyat yoldaşımla birlikdə Qarabağın Xankəndi şəhərində olduq. Sonra 20-ci əsrin əvvəllərində anamın yaşadığı küçənin yanında dayanıb uşaqlığını keçirdiyi evə baxmaq qərarına gəldik. Bu evdə o vaxt ermənilər yaşayırdı və bizi xoşluqla qarşılamırdılar. Ötən əsrin 80-ci illərində Ermənistan cəmiyyətində separatizm qamçılanırdı və erməni xalqı Azərbaycandan müstəqil olmaq istəyirdi.
Sonra Şuşaya getdik, bir neçə gün Qaraşarlı nəslindən olan qohumların evində qaldıq.
İndi, 33 ildən sonra mən yenə bura, Xankəndinə gəlmişəm.
Köklərimin qaynaqlandığı bu şəhərdə yenidən özümü tapmışam, məni bürüyən sevincli hissləri çatdırmaq çətindir.
Ekoloji cəhətdən təmiz dağ havası ciyərlərimə doldu, nəfəs almaq asan idi. Rayonun gözəlliyinə heyran olduq. Şəhərdəki ab-hava istirahətə, işgüzar görüşlərə, forumlara gələn insanları cəlb edirdi. Bütün bunlar ölümcül döyüşə çıxan qəhrəman döyüşçülərin, igid Azərbaycan oğullarının şücaəti sayəsində mümkün olmuşdur.
2020-ci ilin 44 günlük müharibəsində və 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda keçirilən antiterror əməliyyatında doğma torpaqlarının işğaldan azad edilməsi uğrunda canlarından keçmiş şəhidlərimizin əziz xatirəsi əbədiləşdirilir.
Azərbaycan Ordusunun Ali Baş Komandanı, müdrik Dövlət Başçısı, Böyük siyasi xadim - ölkəmizin Prezidenti İlham Heydər oğlu Əliyevə həmd olsun!
Vətən və xalq qarşısında xüsusi xidmətlərinə, Azərbaycanın dağıdıcı şəhər və kəndlərinin Ermənistanın işğalçı siyasətindən sonra bərpasına, qaçqınların tədricən Qarabağa, Laçına, Şərqi Zəngəzura və Azərbaycanın digər torpaqlarına qayıtması üçün geniş imkanlar yaradılmasına, habelə qaytarılan rayonlara səfərlərinə və gündəlik titanik fəaliyyətinə görə Dövlət başçısına xüsusi minnətdarlığımı bildirirəm.
Xankəndini gəzərək mərkəzdə yerləşən gözəl parka baş çəkdik. Yadigar olaraq burada şəkil çəkdirdik. Ləzzətli yeməklərin hazırlandığı və personalın müştərilərə yaxşı xidmət göstərdiyi restorana nahar etməyə getdik.
Günorta mehmanxanada dincəldikdən sonra şairlər, musiqiçilər, görkəmli mədəniyyət xadimləri şəhəri Şuşaya səyahətimizə davam etdik. Bələdçi şəhəri əhatə edən, əzəmətli dağların fonunda bizə Yallı rəqsini təklif edən Cıdır Düzündə olduq və biz bütün tur qrupu ilə bu qədim rəqsi sevinclə ifa etdik.
Keçən əsrin 70-ci illərinin sonlarında ermənilər tərəfindən dağıdılmış, təəssüf ki, Şuşa sanatoriyasında işləyərək, tez-tez Cıdır düzünün bu böyük çəmənliyində, Qarabağ atlarının yarışdığı yerdə olurdum. Şəhəri əhatə edən dağların gözəlliyinə heyran olaraq burada bitən hündür otların arasından Şuşa şəhərinin simvolu sayılan Xarı-Bülbül gülünü tapmağı bacardım. 2021-ci ildən Cıdır Düzü yenidən Xarı-Bülbül festivalının keçirildiyi məkana çevrilib. Cıdır düzünün yaxınlığında şair Molla-Pənah Vaqifin, dövlət xadimi və bacarıqlı diplomat İbrahim Xəlil xanın vəzirinin məqbərəsi yerləşir. O, şairlik istedadı ilə yanaşı, həm də əla mühəndis olub, Şuşada bir çox obyektlərin tikintisində iştirak edib. Onun rəhbərliyi ilə Şuşada Xan sarayı, yaşayış binaları və qala divarı tikilmişdir. Şuşanın işğalı zamanı məqbərə qismən dağıdılıb və yararsız vəziyyətə düşüb.
Azərbaycan hökumətinin başçısı İlham Əliyevin sərəncamı ilə məqbərə 2021-ci ildə bərpa edilib.
Erməni əsilli vandalların ətrafda qoyduğu dağıntıları görəndə sevimli Şuşamıza baxmaq insanı ağrıdır. Amma 2020-ci ildə şəhər işğalçılardan azad edildikdən sonra bu gözəl şəhərin yenidən dirçəldiyinin şahidi olduq. Şuşada təmir-tikinti işləri davam etdirilir. Əhalinin yaşaması üçün bütün lazımi şərait yüksək templə həyata keçirilir və yaradılır. Ötən əsrin 90-cı illərində Şuşanı tərk edən qaçqınlar 2024-cü ildən yeni tikilən yaşayış komplekslərində yaşamağa başlayıblar. Tarixi dəyəri olan köhnə tikililər bərpa olunur. Molla Pənah Vaqifin məqbərəsindən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə 2023-cü ildə bərpa edilmiş Yuxarı Gövhər Ağa məscidinin yerləşdiyi meydana endik.
Dar daş döşənmiş səki ilə daha aşağı endim, özümü 2024-cü ildə Azərbaycanın Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə bərpa edilmiş Aşağı Gövhər Ağa məscidinə yaxınlaşdım. Bu məscid şair Qasım bəy Zakirin adını daşıyan küçədə yerləşir. Ulu babam Qasım bəy Zakirin evi də yaxınlıqda yerləşir. Evə yaxınlaşıb 2 mərtəbəli binanın nisbətən salamat vəziyyətdə çöl hissəsinə baxdım. Qeyd edək ki, bu küçə boyu bütün evlər ermənilər tərəfindən dağıdılıb. Ehtimal olunur ki, Şuşanın işğalı zamanı həmin evdə çox güman ki, işğalçılar yaşayıb və buna görə də bina salamat qalıb. Amma Azərbaycan ordusunun şəhərə gəlməsi ilə onlar tələsik oranı tərk etdilər.
Bir il əvvəl olduğu kimi, 2024-cü ildə Şuşaya səfər edərək, 19-cu əsrdə xanın qızı Xurşudbanu Natəvanın hesabına şəhərə bir neçə kilometr yoldan gətirilən bulaq suyunu yenidən daddım. 2020-ci ildən sonra Azərbaycan hökuməti bulağı təmir edib xalqa qaytarıb. Biz bələdçi ilə ermənilər tərəfindən dağıdılmış Xan sarayının divarlarına nəzər saldıq, buna ürək ağrısı ilə təəssüfləndik. Şuşanın qala divarına enərək xatirə şəkli çəkdirdikdən sonra axşam Xankəndinə yola düşdük.
Oteldə gecələdikdən sonra səhəri gün Laçın şəhərinə yola düşdük. Şuşa şəhərindən 4 kilometr aralıda İsa bulağının yerində dayandıq. Turistlərin və yerli əhalinin tez-tez ziyarət etdiyi bu məşhur məkanda aşıq musiqisi səslənirdi. Bulaqdan gələn suyun əla dadı vardı. Bələdçi bizə Dövlət Qoruğunun ərazisində yerləşən bulağın tapılması hekayəsini danışdı. Bulaq 19-cu əsrin memarlıq abidəsidir. İsa bulağın adı onu ilk dəfə 18-ci əsrdə sıx meşədə kəşf edən şəxsin adı ilə bağlıdır. Ermənilər torpaqlarımızı işğal edəndə bulağın suyu quruyub. 2-ci Qarabağ müharibəsindən sonra bərpa zamanı bulaq bərpa edilərək mərmərlə üzlənmişdir. “İsa bulağı” sözləri milli ornamentdən istifadə edilərək yazılmışdır. Şuşadan 37 km aralıda yerləşən Laçına doğru davam etdik, dar dağ yolları ilə hərəkət edərək Qafqazın yüksək dağları arasında meşəlik ərazidə yerləşən Laçına daxil olduq. Laçının baş planı təsdiq edilib. Buraya ilk məcburi köçkünlər 2023-cü ilin mayında köçüblər. Şəhər ərazisinin 713 hektara, yaşıllıq sahələrinin isə 258 hektara çatdırılması planlaşdırılır. Burada 2023-cü ildə 462 mənzilli ilk çoxmənzilli yaşayış məhəlləsinin təməli qoyulub. 2023-cü ilə qədər şəhər infrastrukturu 80 faiz qurulub. 5 zavod açıldı, 430 nəfər işlə təmin olundu. Bu gün bütün kommunikasiyalar tam qurulub. Laçın Hava Limanı 28 may 2025-ci ildə istifadəyə verilib və 1800 metr hündürlükdə ən hündür hava limanıdır. Kəlbəcər-Laçın avtomobil yolunun tikintisi davam etdirilir, Qubadlı-Laçın avtomobil yolunun tikintisi nəzərdə tutulur.
28 may 2023-cü ildə şəhərdə İşğal Muzeyi və Qələbə Muzeyinin əsası qoyulub. Muzeylərin yanında memorial parkın salınması planlaşdırılır. 2025-ci il mayın 27-də Laçın kanat yolunun təməli qoyulub.
Mayın 27-də, həmçinin Laçın rayonunun Zərti kəndində “Laçın” istirahət kompleksinin açılışı olub. 28 dekabr 2023-cü ildə İslimi xalçaçılıq mərkəzi açıldı. 2025-ci il mayın 28-də Laçında üç dövlətin liderlərinin iştirakı ilə Azərbaycan, Türkiyə və Pakistanın zirvə görüşü keçirildi.
Laçında qısa müddətə dayanıb burada yaddaqalan fotolar çəkdirdikdən sonra Laçın şəhərinin rayon mərkəzindən 16 km cənubda, Qarabağ dağlarında Zabux çayının sahilində yerləşən Zabux kəndinə doğru yol aldıq.
19-cu əsrdə burada Azərbaycan dilində danışan və kəndin kiçik əhalisini təşkil edən şiə kürdləri yaşayırdılar. Onlar əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olurdular. Kənddə səkkizillik məktəb, klub, kitabxana, tibb məntəqəsi, rabitə şöbəsi var idi.
İşğal zamanı kənd tamamilə tərk edilmiş, iyirmiyə yaxın yanmış, dam örtüyü olmayan ev görünürdü. 2023-cü ildə işğaldan azad edildikdən sonra kənd yeni evlərlə salınmağa başlanmış və lazımi sosial infrastrukturla təmin edilmişdir. 2023-cü il avqustun 25-də köçkünlərin ilk qrupu Bakıdan Zabux kəndinə yola düşdü. 2024-cü ildə Zabuxda artıq 819 nəfər yaşayırdı. Burada əsas su təchizatı sistemi istifadəyə verilib, ticarət obyektləri var.
Arazın sol qolunun “Həkərə çay” şəlalələri ilə səs-küylü çayın yaxınlığında lentə alıb foto çəkdirdikdən sonra ərzaq almaq üçün pərakəndə satış məntəqələrinə yollandıq. Zabuxa getdikdən 30 dəqiqə sonra avtobusumuz Şərqi Zəngəzura yola düşdü. Yol Ermənistanla sərhəddən, oradan isə Araz çayının yanından keçirdi. İran İslam Respublikası ilə sərhəd uzaqda deyildi. Ciddi dağıntılar olduğundan bu yol təmir olunurdu.
Zəngilan rayonunun işğaldan azad edilərək yenidən qurulan Ağalı kəndinə çatdıq, bura Böyük Qələbənin simvollarından birinə çevrilib. “Ağıllı kənd” konsepsiyası çərçivəsində tikilmiş yaşayış binaları, geniş küçələr, müasir məktəb və uşaq bağçası, layiqli yaşayış şəraitini təmin edən zəruri infrastruktur doğma yurdlarına qayıdan keçmiş məcburi köçkünlərin sevincinə çevrilib. Ağalı kəndinin sakinləri əkinçilik üçün torpaq alıblar.
Sonuncu dayanacaq Azərbaycanın Füzuli rayonunda yerləşən Horadiz şəhəri oldu. 19-cu əsrin sonlarında Horadiz Şuşa qəzasının tərkibində idi. 1912-ci ilin məlumatlarına görə kənddə 1424 nəfər, əsasən azərbaycanlılar yaşayırdı. Birinci Qarabağ müharibəsi illərində şəhər tipli qəsəbə şiddətli döyüşlər meydanına çevrildi. 1993-cü il oktyabrın 24-də Horadiz erməni qoşunları tərəfindən tutuldu. 1994-cü il yanvarın 5-də əks-hücum nəticəsində Azərbaycan ordusu qəsəbəyə nəzarəti bərpa etdi. Horadizə 2007-ci ildə şəhər statusu verilib. Görməli yerlər arasında Heydər Əliyev Muzeyini, İmamzadə məqbərəsini, 19-cu əsr məscidini, Muğam Mərkəzini, Füzuli Dövlət Rəsm Qalereyasını, Füzuli Dövlət Dram Teatrını, Füzuli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyini və s. qeyd etmək olar.
Yerli restoranda nahar etdikdən sonra Azərbaycanın paytaxtına yola düşdük. Gecəyə yaxın Qarabağa, Laçına, Şərqi Zəngəzura bird aha boylandıq ki, səfərimizdən xoş təəssüratlar və xatirələr götürərək. Beləcə, Bakıya çatdıq. Bu səfərdə bizi müşayiət edən bələdçilərin yaxşı əməyini, həmçinin bu turu uğurla başa vuran avtobus sürücülərinin yüksək peşəkarlığını da xüsusilə qeyd etmək lazımdır.
Səfər boyu gəldiyimiz bir qənaət bizi çox rahat edir: Azərbaycanın düşmən üzərində möhtəşəm qələbəsi xalqımıza qürur hissi yaşadır…

İyun, 2025

****************

Аликишибеков Аяз Мустафа оглы

ПОСЛЕ ДОЛГОЙ РАЗЛУКИ ВОЗВРАЩЕНИЕ В РОДНЫЕ КРАЯ

Каждое новое путешествие это незабываемые впечатления, приобретенные знания и бесценный исторический опыт. В 2020 году победоносная Азербайджанская Армия сумела вернуть нашему народу захваченные армянами земли Отечества поселив в сердцах людей огромную радость и благодарность сынам Азербайджана. И сегодня мы можем беспрепятственно ездить в Карабах.
Детом 2025 года, я с супругой находились в турпоездке, посетив Карабах, Лачин, Восточный Зангезур.
Ранним утром 14 июня комфортабельным автобусом мы отъехали из Баку в направлении городов Агдам, Ханкенди, Шуша Лачин. Доехав до Агдама по новой трассе, соединяющей Барду с Агдамом, мы сделали здесь непродолжительную остановку.
Во время первой Карабахской войны в 1993 году Агдам и прилегающие к нему села были захвачены армянскими вооруженными формированиями и превращены в руины. Сегодня, посещая Агдам, мы с болью в сердце наблюдали разрушенные дома и другие здания, созданные поколениями людей, жившими в этом большом городе.
20 ноября 2020 год по условиям соглашения контроль Азербайджана над Агдамом и Агдамским районом был восстановлен.
В мае 2021 года в городе начались восстановительные работы, а в 2022 году утвержден генеральный план города. С 2021 года началось восстановление автомобильной и железнодорожной ветки Барда-Агдам, а также идет восстановление дороги Агдам-Ханкенди, строятся и внутригородские дороги. 10 мая 2025 года с железнодорожного вокзала Агдама отъехал первый поезд в сторону Барды.
Сегодня Агдам – это большая строительная площадка, Здесь возводятся многоквартирные жилые комплексы, отели, школы, планируется восстановление чайного дома, сожженного в 1993 год.
2 мая 2023 года было начато строительство Агдамского центра мугама, завершившееся в мае 2025 года, когда центр был открыт.
В центре действуют кинотеатр, библиотека, два танцевальных зала, концертный зал, выставочный зал, конференц-зал.
В Агдаме находился Музей хлеба, где имелись экспонаты, относящиеся к античности и средневековью. Музей был также разрушен вандалами армянского происхождения.
Посетили Джума мечеть, построенную в 1868-1870 годах архитектором Кербалаи Сафиханом Карабаги.
Этот шедевр один из ценных исторических и религиозных памятников Карабаха. Мечеть была основательно повреждена во время оккупации наших земель армянскими агрессорами.
По указанию Главы Правительства Азербайджана Ильхама Алиева мечеть, после реставрационных работ была открыта для посещения. Во время нашего пребывания в Агдаме вблизи мечети велись работы по благоустройству прилегающей к ней территории. Экскурсовод рассказал нам об историко-архитектурном музейном комплексе Имарет, который занимает 3,3 гектара площади.
Дворец являлся летней резиденцией Панах-Али-хана, был построен в ХVIII веке. Состоит из двух зданий, построенных из белого камня. Дворец являлся местом жительства и работы хана. Рядом с дворцом находится родовое кладбище. От резиденции Имарет происходит название города Агдам. Помню до Первой Карабахской войны, посещая Имарет, где в комплексе росли четыре древних платана, которые затем были уничтожены армянами. 4 октября 2022 года здесь начались восстановительные работы. 19 сентября 2024 года комплекс открыт после реставрации. Рядом с дворцом создан парк карабахских скакунов.
Представляет интерес крепость Шахбулаг, относящаяся к ХVIII веку, один из самых известных памятников на территории Карабаха. Она расположена в 10 км от города Агдам. До построения Шушинской крепости, Шахбулаг был административным и оборонительным центром ханства. В настоящее время от этого комплекса остались только крепость и мечеть. Когда-то здесь была баня, ханская резиденция, рынок и другие постройки.
В 1751-1752 годах Панах-Али-хан вместе с родными, близким двором и воинами жил в крепости Шахбулаг. Вода из источника, протекающего возле замка, переливалась в бассейн, откуда вытекала на равнину.
Потрясающая панорама, чистый горный климат, красивые природные ландшафты, родник с прохладной водой, поднимали значения крепости Шахбулаг. Центр ханства в последствии был перенесен в г.Шушу. Крепость Шахбулаг стала носить функции дозорной крепости, то есть в нем разместилась часть войск хана.
В 1978 году я работал врачом в санатории Шуша. Тогда город Агдам считался одним из красивых городов Азербайджана. В те годы я часто навещал родственников, живших в этом городе. Помню как строилась и начала действовать железная дорога Агдам-Ханкенди, просуществовавшая недолго и была разрушена армянами.
Агдам будет построен заново и станет современным городом. Все работы по его восстановлению проводятся с условием сохранения памятников, отражающих историю Азербайджана.
В июле 2023 года Президент Азербайджана Ильхам Алиев учредил 20 ноября как день города Агдама и постановил ежегодно торжественно отмечать его.
По пути в Ханкенди посетили в Агдаме кладбище, где похоронены шехиды первой карабахской войны. Вечная им память!
Выехав из города Агдама, мы направились по дороге, ведущей в Ханкенди. Эта дорога, основательно разрушенная армянскими оккупантами, пролегала через Ходжалы и Аскеран.
Ходжалы после февральской трагедии 1992 года застраивается новыми домами. Сюда переехали в 2024 году первые переселенцы.
В Ходжалы построена школа, восстанавливаются дороги, создается инфраструктура газо-водопровод, город снабжен светом.
Остановившись в поселке Аскеран мы осмотрели историческую полуразрушенную оборонительную крепость. К полудню, приехав в Ханкенди, поселились в отеле.
Ханкенди это красивый живописный город в долине реки Гаргарчай, расположенный на востоке подножия Карабахского хребта. Здесь мы видим уникальные природные ландшафты, древние памятники зодчества. Сердцем города является центральная площадь.
Сегодня город Ханкенди благоустраивается, ведутся широкомасштабные ремонтно-строительные работы, построены гостиницы, развлекательные центры и общественные здания, действуют торговые объекты, рестораны, кафе, открыты парки и социальные службы.
В городе создаются все необходимые для населения условия. Открыт Университет. Правительство Азербайджана работает над тем, чтобы превратить Ханкенди в студенческий город.
Стала действовать трикотажная фабрика, строится бизнес-центр.
Планируется создать канатную дорогу, соединяющую Шушу с Ханкенди.
15 октября 2023 года Президент Азербайджана Ильхам Алиев посетил город Ханкенди и поднял трехцветный флаг Республики. Сегодня повсюду в городе развевается Азербайджанский флаг.
18 сентября 2024 года Глава правительства Азербайджана Ильхам Алиев учредил 20 сентября, как день городов Ханкенди, Ходжалы, Ходжавенд, Агдаря и постановил ежегодно торжественно отмечать его.
В начале лета 2025 года здесь в Ханкенди был проведен экономический форум с участием иностранных государств.
Основанный карабахскими ханами в конце ХVIII века, в то время Ханкенди считался поселком для отдыха членов и приближенных Ханской семьи. После присоединения Карабахского ханства к Российской Империи в этом селении размещались воинские подразделения и штаб Кавказской Кавалерийской дивизии. Об этом рассказывала мне, жившая в начале ХХ века в Ханкенди моя бабушка.
До 1813 года здесь не проживали армяне. Но уже в 1847 году сюда из Ирана были переселены армянские семьи, а в последствии в конце ХIХ и начале ХХ века шло массовое заселение сюда армян и Ханкенди был переименован в Степанакерт.
Мама родилась в Ханкенди в 1919 году. Училась в местной школе, которую окончила в 1933 году. Переехав затем в Баку и окончив Медицинский институт стала работать врачом хирургом. Была утверждена профессором на кафедре госпитальной хирургии Азербайджанского Государственного Медицинского института, где преподавала студентам.
В 1982 году я с супругой и мамой побывали в Карабахе городе Ханкенди. Мы тогда решили заехать на улицу, где в начале ХХ века жила моя мама и осмотреть дом, где она провела свое детство. В этом доме тогда жили армяне, недружелюбно встретившие нас.
В 80-х годах прошлого столетия в армянском обществе нагнетался сепаратизм и у армянского народа было желание стать независимыми от Азербайджана.
Мы тогда съездили и в Шушу, остановившись на несколько дней у родственников из рода Карашарлы.
И вот, спустя 33 года, я вновь приехал сюда в г.Ханкенди.
Трудно передать те радостные чувства, охватившие меня, когда я снова оказался в этом городе, откуда родом мои корни.
Экологически чистый горный воздух переполнял мои легкие, дышалось легко. Мы любовались красотами края. Атмосфера в городе притягивала приезжающих сюда людей на отдых, деловые встречи, форумы.
Все это стало возможным, благодаря мужеству героических воинов, отважных сынов Азербайджана, вступивших в смертельную схватку с врагом. Вечная память шехидам 44-х дневной войны 2020 года и антитеррористической операции в сентябре 2023 года в Карабахе, отдавших жизни ради освобождения родной земли, а раненным в боях желаем скорейшего выздоровления.
Слава Главнокомандующему Азербайджанской армией, мудрому Руководителю Государства, Большому политическому деятелю – Президенту нашей страны Ильхаму Гейдар оглы Алиеву!
Выражаю особую благодарность президенту за его особые заслуги перед Родиной и народом и ежедневный титанический труд, направленный на восстановление разрушенных городов и сел Азербайджана из-за агрессивной политики Армении и созданию возможностей для поэтапного возвращения беженцев в Карабах, Лачин, Восточный Зангезур и другие земли Азербайджана, а также посещения туристов, политиков и деловых людей в возвращенные районы нашей Родины..
Гуляя по Ханкенди, побывали в красивом парке, расположенном в центре. Сняли здесь фото на память. Зашли отобедать в ресторан, где готовилась вкусная еда и клиенты хорошо обслуживались персоналом.
Отдохнув в отеле после полудня, мы продолжили путь в Шушу, город поэтов, музыкантов, выдающихся деятелей культуры.
Посетили Джыдыр дюзю, где экскурсовод предложил станцевать Яллы на фоне пейзажных величественных гор, окружающих город, и мы с удовольствием всей туристической группой исполнили этот древний танец.
Работая в санатории «Шуша» в конце 70-х годов прошлого столетия, к сожалению, разрушенного армянами, я часто посещал эту большую поляну Джыдыр-дюзю место скачек карабахских скакунов. Любуясь красотами окружавших город гор, тогда я среди высокой травы, растущей здесь удавалось находить цветок Хары-Бюльбюль, считающийся символом города Шуши. Джадыр-дюзю вновь с 2021 года стал местом проведения фестиваля Хары-Бюльбюль.
Недалеко от Джыдыр-дюзю находится мавзолей поэта Молла-Панаха Вагифа везиря Ибрагим-Халил хана Государственного деятеля, способного дипломата.
Помимо поэтического таланта, он был и прекрасным инженером, принимал участие при строительстве многих объектов в Шуше.
Ханский дворец, жилые здания и крепостная стена в Шуше были построены под его руководством. Во время оккупации Шуши мавзолей был частично разрушен и пришел в запустение.
По указанию Главы Правительства Азербайджана Ильхама Алиева в 2021 году мавзолей был реставрирован.
Больно смотреть на любимую Шушу, когда видишь кругом разрушения, оставленные вандалами армянского происхождения.
Но после освобождения города от оккупантов в 2020 году мы стали свидетелями возрождения этого прекрасного города. В Шуше проводятся ремонтно-строительные работы. Высокими темпами ведутся и создаются все необходимые условия для проживания населения. Во вновь построенных жилых комплексах в 2024 году стали проживать беженцы, покинувшие Шушу в 90-х годах прошлого столетия. Реставрируются старые здания представляющие историческую ценность.
От мавзолея Моллы Панаха Вагифа мы спустились на площадь, где располагается мечеть Юхары Говхар ага, реставрированная по распоряжению Президента Азербайджана Ильхама Алиева и открытая для посешения в 2023 году.
Дальше идя вниз по узкой булыжной мостовой, я оказался у мечети Ашахы Говхар ага, также реставрированная в 2024 году по указанию Главы Правительства Азербайджана Ильхама Алиева. Эта мечеть находится на улице, носящей название поэта Гасым-бека Закира. Здесь же недалеко находится дом моего прадеда Гасым-бека Закира. Приблизившись к дому, я осмотрел снаружи 2-х этажную постройку, находящуюся в относительной сохранности. Надо отметить, что вокруг все дома по этой улице были разрушены армянами. Предположительно во время оккупации Шуши в доме проживали скорее всего оккупанты и поэтому здание сохранилось. Но с приходом Азербайджанской армии в город, они спешно его покинули.
Как и год тому назад, побывав в Шуше в 2024 году, я вновь мог насладиться отличным вкусом родниковой воды, проведенной за несколько километров в город на средства Ханской дочери Хуршудбану Натаван в ХIХ веке.
После 2020 года Правительством Азербайджана родник был отремонтирован и возвращен в пользование людям. С экскурсоводом осмотрели разрушенные стены армянами Ханского дворца армянами сожалея об этом с болью в сердце. Спустившись к крепостной стене Шуши, сделав фотоснимки на память, к вечеру мы отъехали в Ханкенди.
Переночевав в отеле, на следующее утро мы выехали в сторону города Лачына. Проехав 4 километра от города Шуши, мы сделали остановку в местечке Иса-булагы. В этом популярном месте, часто посещаемое туристами и местными жителями звучала Ашугская музыка. Вода из родника отличалась прекрасными вкусовыми качествами. Экскурсовод рассказал нам историю обнаружения родника, находящегося на территории Государственного заповедника. Источник относится к архитектурным памятникам ХIХ века. Название родника Иса связано с именем косаря впервые в ХVIII веке, обнаружившего его в густом лесу. В период оккупации наших земель армянами вода в источнике иссякла. В ходе реставрации после 2-ой карабахской войны источник был восстановлен и облицован мрамором. Слова «İsa bulağı» были записаны с использованием национального орнамента.
Продолжив путь в г.Лачин, находящийся в 37 км от г.Шуши, проехав по узким горным дорогам мы въехали в г.Лачин, расположенный в лесистой местности среди высоких гор Кавказа. Утвержден генеральный план г.Лачина. Сюда в мае 2023 года переехали первые вынужденные переселенцы.
Планируется провести территорию города до 713 гектаров, а зеленых насаждений до 258 гектаров.
Здесь заложен фундамент в 2023 году первого многоквартирного жилого квартала на 462 квартиры. К 2023 году городская инфраструктура была построена на 80% процентов. Открыто 5 фабрик, трудоустроены 430 человек. Сегодня полностью построены все коммуникации. Лачинский аэропорт сдан в эксплуатацию 28 мая 2025 года и является самым высокогорным аэропортом на высоте 1800 метров. Строится автомобильная дорога Кельбаджар-Лачин и планируется строительство автомобильной дороги Губадлы-Лачин.
28 мая 2023 года в городе заложены Музей оккупации и Музей Победы. Рядом с музеями планируется создание мемориального парка. 27 мая 2025 года заложен фундамент Лачинской канатной дороги.
Также 27 мая открыт комплекс отдыха «Лачин» в селе Зерти Лачинского района. 28 декабря 2023 года открыт центр ковроткачества «Ислими». 28 мая 2025 года в Лачине состоялся саммит трех государств Азербайджана, Турции, Пакистана с участием их лидеров.
Остановившись ненадолго в Лачине и сделав здесь памятные снимки, мы направились в сторону села Забух, расположенного в 16 км к югу от районного центра города Лачин на берегу реки Забух на Карабахском нагорье.
В ХIХ веке здесь проживали курды-шииты, говорившие на азербайджанском языке и составляющие немногочисленное население поселка. Они занимались хлебопашеством и животноводством. В селе имелись восьмилетняя школа, клуб, библиотека, медпункт и отдел связи.
Во время оккупации село было полностью заброшено и были видны две дюжины обгорелых домов без крыш. Село в 2023 году после освобождения от оккупации стало застраиваться новыми домами и было обеспечено необходимой социальной инфраструктурой 25 августа 2023 года в село Забух из Баку выехала первая группа переселенцев. В 2024 году в Забухе уже проживало 819 человек. Здесь введен в строй магистральный водопровод, действуют торговые объекты.
Снявшись на видеокамеру и сделав фотоснимки у шумной реки с невысокими водопадами «Həkərə çay» левого притока Араза, мы затем зашли в торговые объекты для приобретения покупок. Через 30 минут после посещения Забуха наш автобус отъехал в сторону Восточного Зангезура. Дорога пролегала вдоль границы с Арменией, а затем рядом с рекой Араз. Недалеко находилась граница с Исламской Республикой Иран. Ввиду серьезных повреждений шел ремонт этой дороги.
Доехав до села Агалы в Зангеланском районе освобожденном от оккупации и заново отстроенном, стало одним из символов Великой победы. Построенные в рамках концепции «умного села» жилые дома, широкие улицы. Современная школа и детский сад, а также необходимая инфраструктура, обеспечивающая достойные условия для жизни, стали источником радости для бывших вынужденных переселенцев, вернувшихся на родную землю. Жители села Агалы получили землю для фермерства.
Последним пунктом остановки был город Горадиз, расположенный в Физулинском районе Азербайджана.
В конце ХIХ века Горадиз входил в состав Шушинского уезда. По данным на 1912 год в селе проживало 1424 человека в основном азербайджанцев.
Во время Первой Карабахской войны поселок городского типа стал ареной ожесточенных боев. 24 октября 1993 года Горадиз был взят армянскими войсками 5 января 1994 года в результате контрнаступления азербайджанская армия восстановила контроль над поселком. Статус города Горадизу был присвоен в 2007 году. Из достопримечательностей можно отметить Музей Гейдара Алиева, Мавзолей Имамзаде, Мечеть ХIХ века, Центр Мугама, Физулинская государственная картинная галерея. Физулинский государственный драматический театр, Физулинский историко-краеведческий музей.
Поужинав в местном ресторане, затем мы выехали в направлении столицы Азербайджана. Ближе к ночи мы доехали до Баку, унося с собой приятные, хорошие впечатления и воспоминания о посещении Карабаха, Лачина, Восточного Зангезура. Надо отметить хорошую работу экскурсоводов, сопровождавших нас в этой поездке, а также высокий профессионализм водителей автобусов благополучно завершивших этот тур. Победа азербайджанского народа над врагом добытая героизмом сынов нашей Родины вызывает гордость и счасте у народа достигнутыми успехами по возврашении оккупированных земель нашего отечества.

Июнь, 2025 год