ENERJİ TƏHLÜKƏSİZLİYİ VƏ BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR

Enerji təhlükəsizliyi milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsi olduğundan hər bir dövlət üçün həyati əhəmiyyətə malikdir. Dövlətlərarası münasibətlərdə xüsusi çəkisi vardır. Enerji mənbələri davamlılığına görə iki böyük qrupa bölünü. Bərpa olunan vəbərpa olunmayan enerjilər. Külək, günəş, su bərpa olunan, neft, qaz, daş kömür, torf, uran şərti bərpa olunmayan enerji mənbələri sayılır. Ekoloji sistemlərə olan təsirlərinə görə ekoloji təmir və ekoloji çirkli mənbələr aırd edilir. Bərpa olunan günəş, külək, su enerjisi ekoloji təmiz, şərti bərpa olunmayan neyt, qaz, daş kömür, torf, uran ekoloji çirkli mənbələr sayılır. Demoqrafik artım sayəsində müasir dünyada enerji təhlükəsizliyinin rolu artmaqdadır, gələcəkdə daha da artacağı gözlənilir. Beynəlxalq münasibətlərdə enerji daşıyıcılarından bəzən siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə olunması görünməkdədir. Enerji daşıyıcılarının alınmasına, satılmasına sanksiyalar qoyulmaqla bəzi dövlətlər blokadaya alınır. Azərbaycan Respublikası müstəqilliyin ilk illərindən başlayaraq əvvəlcə qonşu dövətlər, daha sonra Avropa dövlətlərinin enerji təchizatında mühüm rol oynamağa başladı. İlk əvvəl Ulu Öndər Heydər Əliyevin uzaqgörənliyi ilə 20 sentyabr 1994-cü ildə «Əsrin müqaviləsi» hesab olunan Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin çəkilməsi ilə əlaqədar müqavilə imzalandı. Bu kəmərin ötürücülüyü ildə 50 milyon tondan artıqdır. Bu kəmərin istifadəyə verilməsi ilə Azərbaycan iqtisadiyyatı dirçəldi. Bu kəmər o vaxtlar üçün İqtisadiyyatın Şah damarı rolunu oynayırdı. Xəzər dənizinin “Azəri”, “Çıraq”, “Günəşli” neft yataqlarından neftin çıxarılması və nəql olunması ətrafına çoxlu sayda tərəfdaş topladı və yüksək əməkdaşlıq nümunəsi kimi tarixə düşdü. 1999-cu il aprelin 17-də Xəzərin Azərbaycan Sektorundan çıarılan neftin dünya bazarlarına Gürcüstan üzərindən nəqli üçün Bakı-Supsa neft ixrac kəməri istifadəyə verildi. Bu kəmərin ötürücülüyü gündə 106 min barrel təşkil edir.
Azərbaycan Respublikası Cənub qaz dəhlizi yaratmaqla qonşu Türkiyə və Gürcüstanın, həmçinin Avropa dövlətlərinin qaz təminatının əhəmiyyətli hissəsini təmin etmiş oldu. Bu dəhlizə genişləndirililmiş Cənubi Qafqaz boru kəməri, TANAP və TAP boru kəmərləri sistemi daxildir. Cənub qaz dəhlizi Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundan çıxarılan qazın Səngəçal terminalından başlayaraq Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə, Yunanıstan, Albaniya ərazilərindən keçməklə Adriatik dənizinin dibi ilə İtaliyaya çatdırılmasını təmin edir.
Qlobal istiləşməni 1,5C civarında saxlamaq üçün Azərbaycan dövləti 2030-cu ilə qədər karbon emissiyasını 35% azaltmaq, enerji balansında bərpa olunan enerji payını 30%-ə qaldıraq öhdəliyini götürmüşdür. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Heydər oğlu Əliyev 2021-ci ildə işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgəsini “yaşıl enerji” zonasına çevrilməsi üçün sərəncam vermişdir. Son 5 il ərzində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda ümumi gücü 270 MVt olan 32 su elektrik stansiyası, istifadəyə verilmişdir, gücü 240 MVt olan günəş elektrik stansiyası, Araz çayı üzərində gücü Azərbaycan tərəfi üçün 140 MVt olan 2 su elektrik stansiyası tikilməkdədir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda istehsal olunan “Yaşıl enerji”nin Avropa ölkələrinə nəşli üçün Qara dənizin dibi ilə kabel çəkilişi Gürcüstan, Macarıstan, Rumıniya dövlətləri ilə bircə layihələndirilmiş, yaxın vaxtlarda həyata keçiriləxəkdir.
Beləliklə, Azərbaycan Respublkası Avropa dövlətlərini bərpa olunan və bərpa olunmayan enerji ilə təmin etməkbu bu dövlətlərin enerji təhlükəsizliyində iştirak etmiş olur. Bu nəticəetibarı ilə beynəlxalq münasibətlərin gərginləşməsinə yox, bidavasitə sağlamlaşmasına xidmət edir. Əməkdaşlığın digər formalarına, mədəni, humanitar, iqtisadi, siyasi sahədə dövlətlərin yaxınlaşmasına, bir araya gəlməsinə stimul verir.



Məsum Kamal oğlu Əliyev,
Kürdəmir rayon Karrar Ailə-Sağlamlıq mərkəzinin Bölmə müdiri
10.11.2025