KRIMIN CƏNUB SAHİLİNƏ SƏFƏR

Əlikişibəyov Ayaz Mustafa oğlu

 

KRIMIN CƏNUB SAHİLİNƏ SƏFƏR

 

1980-ci illərdə ailəmlə birlikdə Yaltaya səfər etdik. Bakıdan Krıma qatarla getdikdən sonra Yalta Stansiyasına çatanda bizi şəhər mərkəzinə aparan taksi tutduq. Yaltaya gedərkən şəhərə daxil olan bütün avtomobillər avtomobil yuma məntəqəsindən keçməli idilər.

Yalta Krımın cənub sahilində yerləşən kurort liman şəhəridir.

Şəhərin özü ilə 70 kilometr uzanan böyük Yalta arasında fərq var. Yaltanın tarixi eramızdan əvvəl VI-V əsrlərdə başlayır, arxeoloji dəlillərə görə, gələcək şəhərin yerində qədim Tavr yaşayış məntəqələri yerləşirdi. Daha sonra burada yunanlar, ardınca Bizanslılar və Genuyalılar məskunlaşdılar. Türk fəthindən sonra Yalta Krım xanlığının bir hissəsi oldu. Yalta 1838-ci ildə Rusiya İmperiyasının bir hissəsi olaraq şəhər statusu aldı. O vaxtdan bəri sürətlə böyüdü və dəbli bir kurorta çevrildi. 1823-cü ildə qraf M.S. O dövrdə Krımın bütün cənub sahilini əhatə edən Novorossiysk vilayətinin qubernatoru Vorontsov, Yaltada tikinti və bağçılıq və üzüm bağlarının becərilməsi üçün istifadə edilmək şərti ilə 200 desyatin torpaq payladı. O dövrdə torpaqların yeni sahibləri dəbdəbəli saraylar, villalar və malikanələr tikdirdilər, üzüm bağları, möhtəşəm parklar və bağlar saldılar. Bunlar indi Massandra, Gurzuf və Livadiyadır.

1853-1856-cı illər Krım müharibəsindən sonra şəhər məşhur bir kurorta çevrildi. Doktor S.P. Botkin əsərlərində yerli iqlimin müalicəvi xüsusiyyətlərini təsvir etmişdir. Bu səbəbdən Livadiya və Massandra sarayları III Aleksandrın əmri ilə tikilmişdir. Rus zadəganları üçün tətil yeri kimi yaradılan Yalta dağlıq mənzərədə yerləşən mülklərdən və malikanələrdən ibarətdir. Yaltanın küçələri dolama – dolamadır, bu da onları uzun gəzintilər üçün ideal edir. Yalta, kral ailəsi burada Oreanda və Livadiyanı qurduğu rus aristokratiyası üçün sevimli tətil yeri idi.

Kurortun gözəl, mənzərəli təbii mühiti, dağlıq mənzərəsi, təmiz iqlimi, şəhər səs-küyünün olmaması və dənizə yaxınlığı Yaltaya gələn turistlərin rifahına töhfə verir. Relyefi o qədər təpəlidir ki, şəhərdə gəzmək yorucu ola bilər. Yalta sahilindən Massandra Sarayına qədər olan məsafə təxminən 3 kilometrdir. Yalta sahilinin yaxınlığında, təpələrdə bir mənzil kirayə götürdüyümüz üçün tez-tez kiçik bir şam meşəsindən keçərək Qara dəniz sahilinə enərəkgəzintiyə gedirdik. Yaltada tətil edərkən dənizinin isti sularında üzmək əsl zövq idi.

Krımda olduğumuz bir gün A.P. Çexovun Ev Muzeyini ziyarət etdik. Bələdçi bizə bu bağ evinin tarixi haqqında danışdı. 1898-ci ildə həkimlərin məsləhəti ilə A.P. Çexov anası və bacısı ilə birlikdə Moskvadan Yaltada məskunlaşmağa qərar verdi.

Yazıçı Tatar Autka kəndində sahildən 2 kilometr aralıda bir torpaq sahəsi aldı.

Burada A.P. Çexov memar N.L. Şapovalovun layihələri əsasında ikimərtəbəli "Ağ Daça" evi tikdirdi. Evdə doqquz otaq, bir kabinet və Anton Pavloviçin yataq otağı var idi. Anasının otağı ikinci mərtəbədə, veranda və eyvana bitişik qonaq otağı ilə birlikdə yerləşirdi. Bacısının otağı isə mezonində idi. Qonaqlar və qohumlar üçün də otaqlar var idi. Köməkçi binada mətbəx və bağban otağı yerləşirdi.

"Albalı bağı" pyesi və "İtini gəzdirən xanım", "Gəlin" və digər qısa hekayələri yazıçının Yaltadakı evində yazılıb. M. Qorki, A. Kuprin, İ. Bunin, S. Raxmaninov, F. Şalyapin və V. Vasnetsov da daxil olmaqla, Rusiya və dünya mədəniyyətinin bir çox görkəmli xadimləri Çexovu ziyarət ediblər.

Bağdaişlərbaşladı və yazıçı şəxsənağaclar, kollarvə güllərəkdi. A.P. Çexovərazidə əkilənhər şeyiqeydetdiyibirdəftərsaxladı.

1904-cü iliniyulayında Çexovun ölümündənsonravəsiyyətnamə ilə Yaltabağı, ölümündənsonrakı nəşrlərindənəldə etdiyipulvə gəlirlə birlikdə bacısı MariyaPavlovnayaverildi. 1919-cuildə bağ Milli İrsAbidəsielanedildivə həminilbacısı MariyaPavlovnaAğ Bağındirektorutəyinedildi.

NövbətiekskursiyamızbiziQaradənizsahilində, KrımınYaltabölgəsindəkiLivadiyakəndində yerləşənRusiyaimperatorlarınınkeçmiş cənubiqamətgahı olanLivadiyaSarayınaapardı.

1834-cü ildə LivadiyaYunanBatalyonununkomandirindənsatınalındı.

Burada, Pototskininmülkündə ManorEvivə istixanalartikildivə abadlaşdırılmış parksalındı.

1861-ciildənbəriLivadiyamülkü İmperatorIIAleksandrınvə imperatorailəsininyayiqamətgahına çevrildi.

QrafPototskinineviyenidəntikildivə böyükbirsaraya çevrildi.

21 sentyabr 1894-cü ildə IIIAleksandrvə kralailəsiLivadiyaSarayınagəldilər. İmperator ömrününsonillərində uzunmüddətxəstə idivə 1894-cü ilinoktyabrındaIIIAleksandrLivadiyadakı KiçikSaraydavəfatetdi.

Dahasonrayeni çarIINikolayınRusiyataxtınasədaqətandı yerlikilsədə keçirildi. Bəzimənbələrə görə, İmperatorIINikolayyenisarayıntikintisinə 4 milyonqızılrublxərcləyib. Yeni ağ saray yüngül "İtalyan Art Nouveau üslubunda" inşa edilib.

20-ci əsrin əvvəllərində Krımda ən dəbdəbəli hesab edilən N.P. Krasnovun layihəsinə uyğun olaraq və onun nəzarəti altında bir iqamətgah tikildi. O, 116 ayrı otaqdan, həyətdən və bir neçə köməkçi binadan ibarətdir. Saray və park kompleksinə, Böyük Saraydan əlavə, dünyəvi bir bina, keçmiş nazir Baron Frederiksin sarayı, saray kilsəsi və kral mülkü dövründən qalma qorunan köşkləri və fəvvarələri olan mənzərəli park daxildir. 1918-ci ilin aprelində alman qoşunları Livadiyaya girdilər və dərhal sarayı talan etməyə başladılar və həmin ilin noyabr ayında Ağ Qvardiyaçılar sarayı işğal etdilər. 1925-ci ildə keçmiş kral sarayında kəndlilər üçün sanatoriya açıldı.

Bələdçi bizə bu sanatoriyada məskunlaşan kəndlilər haqqında danışdı. Onlar çox səliqəsiz görünürdülər, paltarları cır-cındır idi və parçadan tikilmiş ayaqqabı geyinirdilər. Bu cahillərin düzgün insan davranışı yox idi; onlar mədəniyyətsiz və tərbiyəsiz idilər, məsələn, metal qablara qaşıq vuraraq onlara yemək çatdırılmasını tələb etməkdə özlərini göstərirdilər.

1931-ci ildə saray iqlim müalicə mərkəzinə çevrildi.

Əsrlər boyu Krımda yaşayan etnik ukraynalılar buraya Krım xanlığı və Osmanlı İmperiyası dövründən bəri gəlmişdilər. Zaporojye kazakları Krımda hərbi yürüşlər edirdilər və ukraynalı tacirlər də tez-tez ora səyahət edirdilər. Xanlıq daxilində bir sıra kazak yaşayış məntəqələri mövcud idi. Rusiya imperiyası tərəfindən Krımın fəthindən sonra yarımadada Ukrayna kazakları və kəndliləri də daxil olmaqla digər xalqlar məskunlaşmağa başladı.

Krımda ukraynalıların ruslaşdırılması halları hələ 19-cu əsrdə qeydə alınıb. Ukraynalılar tərəfindən aktiv məskunlaşma 1950-ci illərin sonlarında baş verib. Ukraynanın Krımdakı mədəni irsinə son onilliklərdə toplanmış memarlıq abidələri, muzeylər, xatirə abidələri və Ukrayna dili və mədəniyyət, irsi yerləri daxildir.

Əsl adı Larisa Kosaç-Kvitka olan Lesya Ukrainka ukraynalı şair, yazıçı, tərcüməçi və Ukrayna inqilabi romantizminin və tənqidi realizminin görkəmli nümayəndəsi idi. Ukraynalılar arasında aparılan sorğulara görə, o, hazırda Taras Şevçenko və Boqdan Xmelnitski ilə birlikdə ən görkəmli üç həmvətənindən biridir.

Lesya Ukrainka 1871-ci ildə anadan olub. O, zadəgan ailəsindən idi. Atası Petro Antonoviç Kosaç ukraynalı hüquqşünas, müəllim, ictimai xadim və dövlət müşaviri idi. O, ədəbiyyata və rəsmə çox həvəs göstərirdi. Anası, Poltava quberniyasının kiçik zadəganlarından olan Olqa Petrovna Draqomanovaya isə ukraynalı yazıçı və publisist idi.

Lesya Ukrainka 1884-cü ildə ukrayna dilində şeir yazmağa başlayıb. Bunlara "Qırmızı yay keçdi", "Vadinin zanbaqları" və "Meşə nəğməsi" daxildir. Məhz o zaman o, Lesya Ukrainka təxəllüsünü qəbul edib.

Yazıçı Qoqol, Homer və Hüqonu ukrayna dilinə tərcümə edib. O, "Mahnı qanadlarında" (1893), "Düşüncələr və xəyallar" (1899), "Rəylər" (1902), "Kassandra" (1903-1907) və digər şeir topluları ilə tanınır. O, 1903-cü ildən folklor kolleksiyası üzərində işləyirdi.

Sümüklərin ağır vərəmi onu Almaniya, İtaliya və Yaltadakı kurortlarda müalicə almağa məcbur etdi.

Ömrünün son illərində əri ilə tez-tez Krıma səyahət edirdi. 1913-cü ildə ağır böyrək çatışmazlığından vəfat etdi.

Simferopol, Sevastopol, Yevpatoriya və Yaltada Taras Şevçenkoya abidə qoyulub. Yaltada Lesya Ukrainkaya abidə qoyulub.

1941-1942-ci illərdə Krım Nasist Almaniyası tərəfindən işğal edildi.

Sovet qoşunları tərəfindən Krımın azad edilməsindən sonra, 1945-ci ildə burada Müttəfiqlərin Yalta Konfransı keçirildi və müharibədən sonrakı dünya nizamının konturlarını müəyyən etdi.

1974-cü ildə Həmkarlar İttifaqının Kurortların İdarə Edilməsi üzrə Mərkəzi Şurasının qərarı ilə Livadiya Sarayı ziyarətçilər üçün açıldı. Yaltada tətildə olarkən Massandra Şərab Zavodunu ziyarət etdik. Massandranın şərab istehsalı milyonlarla çeşiddə desert, likör və möhkəmləndirilmiş şərablarla öyünən milli sərvətdir. Kolleksiya Ginnesin Rekordlar Kitabına daxil edilib. Şərab zavoduna baş çəkərkən bələdçidən ticarət nişanının ciddi şəkildə qorunan bir sirr olduğunu öyrəndik. Massandradakı bu böyük müəssisənin ən qədim zirzəmiləri 19-cu əsrin sonlarında Şahzadə Lev Qolitsın tərəfindən inşa edilmişdir. 1940-cı ildən bəri Yaltada bir çox sanatoriya, istirahət evi, otel, tütün fabriki və mineral su zavodu tikilmişdir.

Krımın Baxçasaray rayonundakı bir şəhər olan Baxçasaray şəhərinə ekskursiyadan həqiqətən zövq aldıq.

Səhər tezdən Baxçasaray istiqamətində gedən tur avtobusu ilə yola düşdük. Yolda dənizə doğru əyilmiş nəhəng bir ayıya bənzəyən Ayu-Dag dağını gördük. Ayu-Dag kompleksi qorunan təbii bir yerdir və "Ayı Dağı" kimi tərcümə olunur.

Qədim dövrlərdə, eramızdan əvvəl IV əsrdən eramızın IV əsrinə qədər burada Tavrların yaşadığı bir yaşayış məntəqəsi mövcud idi. Eramızın 8-ci əsrində burada Müqəddəs Həvarilər Peter və Pavelə həsr olunmuş möhkəmləndirilmiş bir monastır var idi. VIII və XV əsrlərə aid monastır və kilsələr bölgənin tarixi abidəsi elan edilib. Kompleks Krımın Aluşta rayonunun bir hissəsidir. Burada yaşayan insanlar orta əsrlərdə baş verən zəlzələdən sonra ərazini tərk ediblər. Sovet dövründə və bu gün də Artek Beynəlxalq Uşaq Düşərgəsi burada yerləşir.

Dağ yaylasından Baxçasaray şəhərinə yaxınlaşarkən, dağlar arasındakı şəhər alçaqda yerləşdiyinə görə şəhəri dərhal görə bilmirdik, ora tam yaxınlaşandan sonra şəhər aydın göründü.

Krım xanlığının keçmiş paytaxtı, adı "saray-bağ" kimi tərcümə olunur və XV əsrdə qurulmuşdur. Əvvəllər paytaxt Köhnə Krımda yerləşirdi və türkcə "kölgəli bağda qırx istehkam" mənasını verən Kırk-Or qalası adlanırdı.